بهبود بارندگی‌ها، تأمین بیش از ۳.۲ میلیارد مترمکعب حق‌آبه زیست‌محیطی در سال آبی ۱۴۰۴ – ۱۴۰۵ و افزایش چند برابری اعتبارات احیای تالاب‌ها، شرایط آبی دریاچه ارومیه و زیستگاه‌های پیرامونی آن را نسبت به سال گذشته بهبود داده و زمینه حضور بیشتر پرندگان مهاجر را فراهم کرده است.

دریاچه ارومیه و تالاب‌های اقماری آن که طی سال‌های گذشته تحت تاثیر خشکسالی‌های متوالی، کاهش منابع آب ورودی و فشار ناشی از مصارف مختلف آبی با چالش‌های جدی زیست‌محیطی مواجه بوده‌اند، امسال نشانه‌هایی از بهبود شرایط آبی و زیستی را تجربه می‌کنند.

افزایش بارندگی‌ها، رهاسازی آب از سدهای حوضه آبریز، بهبود روند انتقال آب و پیگیری تامین حق‌آبه زیست‌محیطی، در کنار افزایش اعتبارات اختصاص‌یافته برای احیای تالاب‌ها، زمینه مساعدتری برای بازگشت حیات به بخشی از این زیست‌بوم‌های ارزشمند فراهم کرده است.

آخرین گزارش‌های منتشرشده ایرنا نیز از بهبود شاخص‌های آبی دریاچه ارومیه و اهمیت تداوم اقدامات احیایی حکایت دارد؛ به‌طوری‌که بر اساس اعلام مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی، در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بیش از ۳.۲ میلیارد مترمکعب حق‌آبه زیست‌محیطی دریاچه تامین شده و بیش از ۵۰ میلیون متر مکعب آب نیز به تالاب‌های اقماری آن اختصاص یافته است.

با وجود این تحولات امیدوارکننده، کارشناسان محیط زیست تاکید دارند که افزایش حجم آب در یک دوره زمانی، به‌تنهایی به معنای احیای کامل دریاچه ارومیه نیست، زیرا تثبیت شرایط اکولوژیک این پهنه آبی به تامین مستمر حق‌آبه، مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، حفاظت از مسیرهای انتقال آب و جلوگیری از برداشت‌های خارج از برنامه وابسته است.

در این میان وضعیت تالاب‌های اقماری، از جمله کانی برازان، درگه‌سنگی و سولدوز، و بهبود شرایط زیستگاهی پرندگان آبزی و مهاجر نیز نشان می‌دهد که حفاظت از منابع آبی و تنوع زیستی باید همزمان و در قالب برنامه‌ای پایدار دنبال شود؛ مسیری که افزایش اعتبارات احیای تالاب‌ها می‌تواند یکی از پشتوانه‌های مهم آن باشد.

افزایش ۲.۳ میلیارد مترمکعبی حجم آب دریاچه ارومیه

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی در همین ارتباط با اشاره به آخرین وضعیت آبی دریاچه ارومیه اظهار کرد: حجم آب این دریاچه در هفته قبل به حدود ۲ میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب رسید که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود ۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب افزایش نشان می‌دهد.

حجت جباری افزود: تراز سطح آب دریاچه در این تاریخ به یک‌هزار و ۲۷۰ متر و ۵۹ سانتیمتر بالاتر از سطح آب‌های آزاد رسید، در حالی که حجم آب دریاچه در مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب بود.

وی ادامه داد: وسعت دریاچه ارومیه نیز در ۲۶ مهرماه امسال به حدود یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومتر مربع رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، یک‌هزار و ۵۱۱ کیلومتر مربع افزایش داشته است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی با تاکید بر ضرورت تثبیت شرایط بهبودیافته دریاچه گفت: تداوم این روند مستلزم تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی، مدیریت پایدار منابع آب در حوضه آبریز و استمرار اقدامات حفاظتی است تا زمینه حفظ کارکردهای اکولوژیک این پهنه ارزشمند طبیعی فراهم شود.

حق‌آبه ۳.۴ میلیارد مترمکعبی؛ نیاز سالانه دریاچه ارومیه

جباری با اشاره به اهمیت تامین نیاز آبی دریاچه ارومیه بیان کرد: بر اساس مطالعات انجام‌شده، حق‌آبه زیست‌محیطی این دریاچه سالانه ۳.۴ میلیارد مترمکعب تعیین شده و تامین این میزان آب برای دستیابی به تراز اکولوژیک و تثبیت شرایط زیست‌محیطی آن ضروری است.

وی با بیان اینکه در سال ابی گذشته ۳.۲ میلیون متر مکعب از این حق آبه تخصیص داده شده است، افزود: تامین حق‌آبه دریاچه از مسیرهای مختلفی از جمله آورد طبیعی رودخانه‌ها، رهاسازی آب از سدهای حوضه آبریز، انتقال آب از سد کانی‌سیب در حوضه آبریز رودخانه زاب و انتقال پساب خروجی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای ارومیه و تبریز دنبال می‌شود.

وی ادامه داد: اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان در چارچوب وظایف خود، مطالبه‌گری و پیگیری تامین حق‌آبه دریاچه را از شرکت آب منطقه‌ای دنبال می‌کند و سازمان حفاظت محیط زیست کشور نیز این موضوع را در سطح ملی پیگیری می‌کند.

جباری با تاکید بر ضرورت اطمینان از انتقال آب به دریاچه خاطرنشان کرد: پایش مستمر مسیرهای انتقال آب و سردهنه‌های کشاورزی، به‌ویژه در فصول غیرکشاورزی، و بازدیدهای کارشناسی برای جلوگیری از انحراف آب و برداشت‌های خارج از برنامه، از جمله اقدامات مورد پیگیری است.

وی افزود: نظارت بر بازگشایی مسیرهای منتهی به دریاچه و لایروبی مسیرهای انتقال آب به تالاب‌های اقماری نیز از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای سال آبی جدید به شمار می‌رود.

آبگیری ۸۰ درصدی تالاب‌های درگه‌سنگی و سولدوز

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی به بهبود وضعیت تالاب‌های پیرامونی دریاچه ارومیه اشاره و اظهار کرد: بسیاری از تالاب‌های استان آبگیری شده‌اند و پهنه آبی تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی در حاشیه جنوبی دریاچه ارومیه در حال حاضر به حدود ۸۰ درصد آبگیری رسیده است.

جباری افزود: بهبود شرایط آبی این تالاب‌ها، زیستگاه مناسبی برای حضور گونه‌های مختلف جانوری و پرندگان فراهم کرده و با آغاز فصل مهاجرت پرندگان از مناطق شمالی، پیش‌بینی می‌شود جمعیت پرندگان مهاجر در این مناطق افزایش یابد.

وی با اشاره به وضعیت تالاب‌های درگه‌سنگی و کانی‌برازان گفت: این تالاب‌ها که در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ خشک شده بودند، در نیمه نخست سال جاری آبگیری شدند و با وجود تبخیر ناشی از فصل تابستان، همچنان از وضعیت آبی مطلوب‌تری برخوردارند و حضور پرندگان در آن‌ها مشاهده می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی با تاکید بر اهمیت حفاظت از این زیستگاه‌ها در فصل مهاجرت افزود: ماموران یگان حفاظت محیط زیست به‌صورت شبانه‌روزی این مناطق را پایش می‌کنند تا از بروز تخلفات احتمالی و تهدیدهای زیست‌محیطی جلوگیری شود.

وی با اشاره به جایگاه تالاب‌های استان در حفظ تنوع زیستی گفت: حفاظت از تالاب‌ها تنها به تامین آب محدود نمی‌شود، بلکه مدیریت زیستگاه‌ها، جلوگیری از تخریب اراضی تالابی و کنترل شکار و صید غیرمجاز نیز از اقدامات ضروری در این زمینه است.

پایش تالاب‌ها با استفاده از فناوری‌های نوین

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی با اشاره به اقدامات نظارتی برای حفاظت از تالاب‌ها گفت: پایش‌های میدانی با هدف شناسایی و جلوگیری از تخلفاتی همچون شکار و صید غیرمجاز، تصرف اراضی تالابی، ورود آلاینده‌ها و ممانعت از ورود حق‌آبه انجام می‌شود و موارد شناسایی‌شده نیز از طریق مراجع و دستگاه‌های مسئول پیگیری خواهد شد.

جباری افزود: پایش کمی و کیفی آب تالاب‌ها از طریق آزمایشگاه مرکزی اداره‌کل حفاظت محیط زیست و همچنین در قالب پایش مشارکتی داوطلبان با همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد انجام می‌شود.

وی استفاده از فناوری‌های نوین را از دیگر اقدامات حوزه پایش عنوان کرد و گفت: در کنار بررسی‌های میدانی، داده‌های برخط و تصاویر ماهواره‌ای برای بررسی تغییرات وسعت پهنه‌های آبی و ارزیابی شرایط تالاب‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی ادامه داد: استفاده از این داده‌ها امکان رصد مستمر و مقایسه‌ای وضعیت عرصه‌های آبی استان را فراهم کرده و به شناسایی تغییرات و تهدیدهای احتمالی کمک می‌کند.

جباری همچنین از انجام عملیات عمق‌سنجی و نمونه‌برداری دریاچه ارومیه در بیش از ۳۰ نقطه از بخش‌های شمالی و جنوبی این دریاچه خبر داد و گفت: این بررسی‌ها با هدف سنجش عمق آب، میزان شوری و زیست‌توده آرتمیای ارومیانا انجام شده است.

وی افزود: تداوم این مطالعات می‌تواند اطلاعات ارزشمندی برای تحلیل روند تغییرات دریاچه ارومیه و ارزیابی شرایط زیستی آن در اختیار کارشناسان قرار دهد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی مشارکت جوامع محلی را نیز یکی از ارکان اصلی مدیریت تالاب‌ها دانست و اظهار کرد: استفاده از ظرفیت علاقه‌مندان، داوطلبان و ساکنان محلی می‌تواند به شناسایی سریع تهدیدها و تغییرات محیطی و افزایش اثربخشی برنامه‌های حفاظتی کمک کند.

اجرای طرح کشاورزی پایدار در ۱۱ روستا

جباری با اشاره به ضرورت مدیریت مصرف آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه گفت: توسعه کشاورزی پایدار و معیشت‌های سازگار با منابع تالابی با هدف کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی و افزایش ذخیره آب در حوضه آبریز، به‌صورت پایلوت در ۱۱ روستا در حال پیگیری است.

وی افزود: این طرح با همکاری اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان، دفتر طرح حفاظت از تالاب‌های ایران و سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌غربی اجرا می‌شود و تلاش دارد با اصلاح شیوه‌های بهره‌برداری از منابع آب، زمینه حفاظت پایدار از تالاب‌ها را فراهم کند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی با بیان اینکه حفاظت از دریاچه ارومیه تنها به مدیریت منابع آب محدود نمی‌شود، اظهار کرد: صیانت از جزایر، تالاب‌های اقماری و تنوع زیستی منطقه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد و برنامه‌های حفاظتی در این زمینه دنبال می‌شود.

وی حفاظت از جمعیت گوزن زرد ایرانی در جزیره اشک، نگهداری ۲۲ رأس گوزن زرد در مرکز تکثیر مجتمع تحقیقاتی رشکان با هدف انتقال و رهاسازی جمعیت مازاد در زیستگاه‌های طبیعی در زمان مناسب و پایش سالانه پستانداران، منابع آب شرب حیات وحش و وضعیت بیماری‌ها را از جمله اقدامات انجام‌شده عنوان کرد.

جباری افزود: سرشماری، حلقه‌گذاری و پایش وضعیت پرندگان مهاجر در دریاچه ارومیه و تالاب‌های اقماری آن نیز از اقدامات مهم برای حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی تغییرات جمعیتی گونه‌ها به شمار می‌رود.

گردشگری مسئولانه؛ ظرفیتی برای حفاظت و توسعه جوامع محلی

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی توسعه گردشگری مسئولانه و جامعه‌محور را از ظرفیت‌های بهره‌برداری خردمندانه از تالاب‌های استان دانست و گفت: ایجاد زیرساخت‌هایی مانند ساختمان‌های پرنده‌نگری، دکل‌های دیده‌بانی، نصب تابلوهای معرفی تالاب‌ها و اجرای برنامه‌های اطلاع‌رسانی می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های طبیعی استان و تقویت مشارکت عمومی در حفاظت از این زیست‌بوم‌ها کمک کند.

وی تلکید کرد: بهره‌برداری از ظرفیت‌های گردشگری تالاب‌ها باید با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و حفظ منابع آب و تنوع زیستی همراه باشد تا ضمن ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای جوامع محلی، آسیبی به زیستگاه‌های حساس منطقه وارد نشود.

بهبود شرایط زیستگاهی و افزایش حضور پرندگان مهاجر

معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی نیز از بهبود وضعیت زیستگاهی و افزایش ماندگاری و تعداد پرندگان در تالاب‌های اقماری و حاشیه دریاچه ارومیه خبر داد.

علیرضا سیدقریشی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: بهبود شرایط اقلیمی و افزایش بارندگی‌ها در سال جاری موجب ارتقای وضعیت زیستگاهی تالاب‌ها شده و شرایط مناسب‌تری برای حضور پرندگان بومی و مهاجر فراهم کرده است.

وی با اشاره به حضور سالانه هزاران فلامینگو و انواع پرندگان در زیستگاه‌های آبی استان افزود: فلامینگوها و کاکایی‌ها امسال به دلیل فراهم بودن شرایط تغذیه‌ای مناسب و دسترسی به آرتمیا، جوجه‌آوری مطلوب‌تری نسبت به سال‌های گذشته داشته‌اند.

سیدقریشی ادامه داد: شرایط زیستگاهی جزایر دریاچه ارومیه نیز نسبت به چند سال اخیر بهبود یافته و پوشش گیاهی شامل گونه‌های علفی، پسته وحشی و بنه در اطراف این جزایر وضعیت مناسبی دارد که در تامین امنیت زیستگاه و پایداری حیات وحش منطقه مؤثر است.

وی مناطق باتلاقی را از مهمترین زیستگاه‌های جوجه‌آوری فلامینگوها و برخی پرندگان آبزی و کنارآبزی دانست و گفت: بخش جنوبی دریاچه ارومیه و تالاب‌های شهرستان نقده از جمله زیستگاه‌های مورد علاقه فلامینگوها به شمار می‌روند.

معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی خاطرنشان کرد: وضعیت آبگیرها و ذخیره‌سازی آب در جزایر نیز در بررسی‌های انجام‌شده مطلوب ارزیابی شده است و بارندگی‌های اخیر به بهبود شرایط ذخیره آب کمک کرده است.

وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی استان در مسیر مهاجرت پرندگان افزود: آذربایجان‌غربی در مهاجرت بهاره و پاییزه پرندگان از کریدورهای مهم محسوب می‌شود و پرندگان پس از حضور در این منطقه، به‌تدریج به سمت مناطق غربی، مدیترانه‌ای و شمال آفریقا کوچ می‌کنند.

به گزارش ایرنا، آذربایجان‌غربی دارای ۴۰ تالاب ثبت‌شده شامل ۱۳ تالاب دائمی و ۲۷ تالاب فصلی است و از این تعداد، ۶ تالاب در قالب چهار سایت در کنوانسیون بین‌المللی رامسر به ثبت رسیده‌اند.

برخورداری از پارک ملی دریاچه ارومیه، مناطق حفاظت‌شده و زیستگاه‌های ارزشمند حیات وحش نیز جایگاه ویژه‌ای به این استان در حوزه محیط زیست کشور بخشیده است.

افزایش اعتبارات احیای تالاب‌ها، بهبود شاخص‌های آبی دریاچه ارومیه و آبگیری تالاب‌های اقماری، چشم‌انداز امیدوارکننده‌تری برای حفاظت از زیست‌بوم‌های آبی استان ایجاد کرده است.

با این حال تداوم این شرایط به تامین مستمر حق‌آبه زیست‌محیطی، مدیریت پایدار منابع آب، کنترل برداشت‌های خارج از برنامه و مشارکت جوامع محلی وابسته است.

بر این اساس، استمرار برنامه‌های احیا و حفاظت، در کنار همکاری دستگاه‌های اجرایی و اصلاح الگوی مصرف آب، می‌تواند زمینه حفظ کارکردهای اکولوژیک دریاچه ارومیه و تالاب‌های پیرامونی آن را فراهم کند و از تنوع زیستی و زیستگاه‌های ارزشمند آذربایجان‌غربی برای نسل‌های آینده صیانت کند.