آذربایجان غربی از دیرباز خاستگاه آیینها و سنتهای کهن محرم بوده است، سرزمینی که عشق و ارادت مردم آن به اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، بهویژه حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، با گذشت زمان نه تنها کمرنگ نشده، بلکه هر سال پرشورتر و گستردهتر از گذشته جلوهگر میشود.
با فرارسیدن ماه محرم، شهرها و روستاهای آذربایجان غربی رنگ و بوی عزا به خود میگیرند. کوچهها و خیابانها سیاهپوش میشوند و نوای «یا حسین» از هر گوشه به گوش میرسد. طبلها و سنجها بار دیگر به صدا درمیآیند و دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در سوگ سید و سالار شهیدان به حرکت در میآیند.
در این دیار، خدمت در دستگاه امام حسین(ع) محدود به سن و سال نیست. کودکان، نوجوانان، جوانان و سالخوردگان هر یک به سهم خود در برپایی آیینهای عزاداری نقش دارند. بسیاری از نوجوانان و جوانان از هفتهها و حتی ماهها پیش برای نوحهخوانی و مرثیهسرایی تمرین میکنند و اشتیاق آنان برای حضور در مراسم به اندازهای است که گاه برای نوحهخوانی میان آنان نوبتبندی میشود.
ایستگاههای صلواتی نیز جلوهای دیگر از این شور حسینی هستند. جوانان و نوجوانان سیاهپوش با برپایی بساط چای، شربت و نذری، با رویی گشاده از عزاداران پذیرایی میکنند و خدمت به عاشقان اهل بیت(ع) را افتخاری بزرگ میدانند.
محرم در آذربایجان غربی تنها ماه عزاداری نیست، بلکه ماه همدلی، مهربانی و همبستگی اجتماعی است. در این ایام، دلها به یکدیگر نزدیکتر میشوند و مردم فارغ از تفاوتهای قومی، اجتماعی و اقتصادی، در سوگ امام حسین(ع) گرد هم میآیند.
علاوه بر این، آذربایجان غربی میراثدار آیینهای کهنی است که نسل به نسل حفظ شدهاند. سنتهایی همچون توغگردانی یا علمگردانی، تعزیهخوانی، شاهحسینگویان و دیگر مراسم مذهبی همچنان با شکوه برگزار میشوند. آیینهایی که افزون بر جنبههای معنوی، زمینهساز تقویت پیوندهای اجتماعی هستند و فقیر و غنی را در کنار یکدیگر جمع میکنند تا در مکتب عاشورا، درس ایثار، همدلی و آزادگی بیاموزند.
توغ گردانی (علم گردانی) سنتی با بیش از صد سال قدمت
علمها، یادآور صحنه حُزن و اندوه و در عین حال روایتگر غم انگیزترین واقعه تاریخ هستند، قداستی دارند و حرمتی و هر کسی آن را بدست میگیرد بر اقبال خود مینازد و عاشقانه از ابا عبدالله الحسین (ع) حاجت میطلبد، شفای بیمار و صدها حاجت در دل مانده را.
علمگردانی در این دیار قدمتی دیرینه دارد و به روایتی در برخی از روستاها علمهایی با قدمت چند صد ساله ماندگار شده که هر سال با فرا رسیدن محرم در دستان عزاداران حسینی قرار گرفته و نذریهای عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت (ع) را در خود جای میدهند.
علمها حرمت و قداستی دارند و به گفته بزرگان، پیرمردان و پیرزنان و آنان که عمری مراسم عزای حسین (ع) را در این دیار تجربه کردهاند علمها کوچه به کوچه، روستا به روستا و محله به محله میگردند تا تداعی کننده صحنه کربلا و علمداری بزرگ علمدار دشت نینوا باشند.
علمگردانی در روستاها حال و هوای دیگری دارد و در روز عاشورا علم یک روستا را به روستای دیگر میهمان میبرند.
کانون اصلی علمگردانی در آذربایجانغربی روستای «عربلوی دره» ارومیه است. در این روستا علمهایی با قدمت طولانی وجود دارد؛ البته مشابه این آیین در روستاهای «دیزج تکیه» و «کولق» نیز با شکوه خاصی برگزار میشود.
علم گردانی ابتدا در باغ رضوان ارومیه برگزار میشد و بعدها مسجد«مهدیالقدم» از کانونهای برگزاری این آیین شد علاوه بر این بقاع متبرکه امامزاده ابراهیم و محمد، امامزاده بکشلو، امامزاده غریب حسن و «آغا قبری» ارومیه نیز از جمله مکانهایی هستند که بیشترین عزادار را در آیین علمگردانی به خود اختصاص میدهند چنانکه بقعه امامزاده ابراهیم و محمد هر سال هزاران عزادار روز عاشورا را پذیرایی میکند.
علمگردانی ارومیه در سال ۱۳۹۴ هجری شمسی به شماره ۱۱۳۳ در فهرست آثار ناملموس معنوی کشور به ثبت رسیده است.
علم، چوب بلندی است که بر بالای آن نماد «آل عبا» گذاشته شده و مردم پارچههای سبز رنگ نذری خود را به نیت برآورده شدن جاجتهایشان به آن گره میزنند همچنین علمگردانی یا برافراشتن علمهای بلند یادآور مهمترین هدف امامحسین(ع) از قیام کربلا که همانا اهتزاز پرچم اسلام است محسوب میشود.
امام حسین «سو فراسی» با شکوهترین سفره ماه محرم
برپایی «امام حسین سوفراسی» یا سفره امام حسین(ع) یکی از آیینهای ریشهدار و پررنگ ماه محرم در آذربایجان غربی است. مردم این منطقه معتقدند هر لقمهای که از این سفره برداشته شود، سرشار از برکت است و سالهاست روایتهای فراوانی درباره آثار معنوی و شفابخش آن نسل به نسل نقل میشود.
بسیاری از خانوادهها به شکرانه نعمتهایی که دریافت کردهاند، از جمله برداشت محصولی پربار، شفای بیمار یا برآورده شدن حاجات خود، نذر میکنند و با برپایی این سفره ارادتشان را به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) نشان میدهند.
با نزدیک شدن به روزهای تاسوعا و عاشورا، در شهرها، روستاها و محلههای مختلف، صاحبان نذر از چند روز قبل مردم را برای حضور بر سر این سفرهها دعوت میکنند. برخی از این سفرهها برای وعده صبحانه، برخی برای ناهار و برخی دیگر برای شام گسترده میشود و اهالی محل مهمان خوان کرامت امام حسین(ع) میشوند.
آمادهسازی این سفرهها به مشارکتی همگانی تبدیل میشود. زن و مرد، پیر و جوان برای تدارک غذا و آماده کردن مقدمات کار در کنار یکدیگر قرار میگیرند. مواد اولیه از روزهای قبل تهیه میشود و از نخستین ساعات صبح عاشورا یا تاسوعا، پخت غذا آغاز میشود تا همزمان با بازگشت دستههای سینهزنی و زنجیرزنی از مراسم عزاداری، سفرهها آماده پذیرایی از عزاداران باشد.
در این میان کسانی که به هر دلیل امکان حضور بر سر سفره را ندارند نیز فراموش نمیشوند و سهم آنان به خانههایشان فرستاده میشود تا هیچکس از این نذر و برکت بیبهره نماند.
مردم آذربایجان غربی باور دارند خداوند متعال حاجات کسانی را که در برپایی این سفرهها مشارکت میکنند یا از غذای آن بهرهمند میشوند، مورد لطف و عنایت قرار میدهد. به همین دلیل خانوادههایی که بیمار یا فرد ناتوانی در خانه دارند، با مراجعه به مساجد یا خانههای محل برگزاری نذر، بخشی از غذای سفره امام حسین(ع) را برای عزیزان خود میبرند و آن را مایه خیر، برکت و شفای بیماران میدانند.
گستره این سنت تنها به مسلمانان محدود نمیشود و پیروان دیگر ادیان نیز در بسیاری از مناطق از این سفرهها بهرهمند میشوند. سفرهای که در سایه نام و یاد امام حسین(ع)، نمادی از همدلی، بخشش و مهربانی میان همه مردم است.
تعزیهخوانی میراث ناملموس و سنت کهن محرم در آذربایجان غربی
مسجد مهدیالقدم ارومیه که بنا به قولی میزبان قدوم مبارک امام زمان (عج) در سالهای دور بوده، بیش از ۶۰ سال است با ابتکار اهالی منطقه آیین تعزیهخوانی را میزبانی میکند و هزاران مشتاق اهلبیت عصمت و طهارت (ع) در این مکان گرد هم میآیند تا برای امامحسین (ع) و اصحاب آن حضرت اشک ماتم بریزند.
در ارومیه آیین تعزیهخوانی در خصوص واقعه کربلا با حضور تیمهای زبده نمایشی و حتی افرادی که بهصورت تجربی در این مسیر پا گذاشتهاند، برگزار میشود که یکی از مهمترین و با قدمتترین آنها تعزیهخوانی در محله مهدیالقدم ارومیه است.
صحنههای شهادت اصحاب امامحسین (ع)، حضور حضرت ابوالفضل (ع) در علقمه و پُر کردن مشک آب و همچنین نبرد آن حضرت با سپاهیان عمر سعد، پشیمان شدن حربن یزید ریاحی، توبه او و همچنین نبردش با یزیدیان، شهادت حضرت علیاصغر، حضرت علیاکبر و حضرت قاسم (ع)، آتشزدن خیمهها و به اسارت گرفتن حضرت زینب (س) و دیگر افراد خانواده امام حسین (ع) جلوههای بارزی است که در طول ایام منتهی به عاشورا در فضایی آکنده از حزن و اندوه مقابل مسجد مهدیالقدم ارومیه در قالب تعزیه به تصویر کشیده میشود
تعزیهخوانی در روز عاشورا در برخی روستاهای شهرهای ارومیه، خوی، سلماس و ماکو هم برگزار میشود ولی بزرگترین تعزیهخوانی آذربایجانغربی در «مسجد مهدیالقدم» ارومیه برپا شده و گروههای مختلفی از عزاداران در این مراسم حضور مییابند.
مسجد تاریخی «مهدیالقدم» ارومیه در خیابان حب نقی (سرداران) قرار گرفته و امروزه به قدمگاه حضرت ولی عصر (عج) مشهور است. بیش از ۲ قرن پیش در دوران قاجاریه به هنگام مرمت مسجد قطعه سنگی زیر خاک نمایان شد که متبرک به جای پای حضرت امام زمان (عج) بود و امروزه در ضریحی در داخل مسجد نگهداری میشود.
تعزیه خوانی و شبیه خوانی هم در سال ۱۳۸۸ به شماره ۷۳ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
خیمه سوزندان سنت قدیمی روز عاشورا
همه ساله به یاد آتش زدن خیمههای اهل بیت ابا عبدالله الحسین(ع) در صحرای کربلا، روز عاشورا در ارومیه آیین خیمه سوزاندن انجام میشود، تعدادی چادر که با پارچههای سبز آذین بندی شده بعد از اقامه نماز ظهر عاشورا و همزمان با ساعات شهادت سالار شهیدان و سرور آزادگان عالم در میدان کربلا، به آتش کشیده میشود.
گردانندگان این نمایش، معمولا لباسهای عربی سرخ رنگ بر تن کرده با چکمه، شمشیر، سپر، تیر و کمان بر دوش با رجز خوانی همچون سربازان سپاه یزید خیمهها را آتش میزنند و کودکانی که به عنوان بخشی از نمایش در خیمهها جا دادهاند به بیرون فرار کرده و لشکریان یزید آنها را دنبال کرده و با وسایلی به نماد تازیانه بر بدن آنها میزنند.
نمایش خیمه سوزاندن از قدیمیترین آیینهای روز عاشوراست که همه ساله گروه کثیری از مردم از نقاط مختلف استان برای دیدن این نمایش به ارومیه میآیند محل اصلی نمایش خیمه سوزاندن مسجد مهدالقدم ارومیه است که در روز عاشورا با استقبال پرشور و بی نظیر عاشقان عصمت و طهارت (ع) روبرو میشود.
همچنین نظیر این مراسم در شهرهای خوی، نقده، سلماس و میاندوآب نیز برگزار میشود.
بعد از اجرای این آیین، حاضران با صدای بلند همراه با گریه فریاد میزنند: «قتیل کسیلدی» یعنی مقتول بریده شد.
بیشتر در نقاطی که شبیه خوانی برگزار میشود مراسم سوزاندن خیمه با تعزیه همراه است و تعدادی شبیه خوان کودک نیز در صحنه نمایش در حال فرار و شیون هستند تا تاثیر آن ملموس تر شود.
بازگشت اسب بی سرنشین از دشت کربلا یکی از غم انگیزترین صحنههای این مراسم است که به صورت نمادین در شهرهای مختلف آذربایجان غربی بازآفرینی میشود.
برای این منظور اسب سفید رنگی مجهز به پارچههای سبز و سفید در حالیکه آغشته به خون است و به آن تیر و پیکانهای چوبی نیز متصل کردهاند، در بین دستههای عزاداری میگردانند.
شاه حسین گویان (شاخسی) سنت دیگر محرم در آذربایجان غربی
این مراسم از چند روز مانده به ماه محرم شروع و تا دهمین روز از این ماه و ظهر عاشورا ادامه دارد. در زبان ترکی آذربایجانی، مردم به این مراسم «شاخسی» میگویند که مخفف واژه «شاه حسین» است و عزاداران در مراسم شاه حسین گویان، چوبی را از زمین تا فرق سر خود حرکت میدهند در حالیکه هماهنگ پاهای خود را به زمین میکوبند وقتی که چوب به سمت پایین آورده میشود گروهی با صدای بلند ندای شاخسِی (شاه حسین) و زمانی که چوب به سرشان نزدیک میشود گروه دیگر با صدای بلند ندای واخسِی (وای حسین) سر میدهند.
این حرکت به نشانه جنگ یاران حسین بن علی(ع) با یاران یزیدبن معاویه در صحرای کربلا برگزار میشود و علاوه بر ندای «شاخسی واخسی»، همچنین حیدر، صفدر، مظلوم، حسین، «سوسوز حسین و عطشان حسین» از جمله شعارهایی است که گروههای شاه حسین گویان در حین حرکت منظم خود سر میدهند.
عزاداران در حین این حرکت منظم و هماهنگ دست خود را بر پشت یکدیگر قرار داده و اتحاد و انسجام خود را نشان میدهند. شاه حسین گویان، دایره وار حرکت میکنند و فردی نیز با مداحی مصیبتهای روا شده بر امام حسین(ع) آنان را همراهی میکند.
عدهای این مراسم را به سبک سنتی انجام میدهند و از هیچ گونه ابزار آلات جدیدی که در سالهای اخیر در برخی مراسم عزاداری وارد شده حتی چوب مخصوص شاه حسین گویان نیز استفاده نمیکنند و به جای بالا و پایین حرکت دادن چوب مخصوص، با حرکت منظم پاهای خود که به زمین کوبیده میشود بر سینه میزنند اما عدهای هم با استفاده از طبل، سنج و سایر ابزارآلات، شور و شوق خاصی در این مراسم به وجود میآورند.
در صف اول دسته شاه حسین گویان، یکی از ریش سفیدان که آشنایی بیشتری نسبت به جوانان با اشعار و اذکار دارد میایستد و اشعار را بیان و سایرین نیز آن را تکرار میکنند.
در پایان مراسم شاه حسین گویان، همگی ایستاده و در حالیکه دستان خود را بالا برده و بر سینه میزنند این شعرها را میخوانند:
آقامین آتی گلدی/ قانلی خلعتی گلدی (اسب آقایم به خیمه برگشت، پیراهن آقایم خونین شد)،
قانلی قیلیش کربلادا پاس توتوپ/ حسین اوچون ملکلرده یاس توتوپ (شمشیر خونین در سرزمین کربلا زنگ زده است/ملائکههای آسمان هم عزای امام حسین(ع) را برپا کردهاند)
فریاد شیمیر الیندن/ ای داد شیمیر الیندن. (فریاد از دست شمر/ ای داد از دست شمر).
یکی از مهمترین نوحههای ذکر شده در هیاتها و مراسم شاه حسین گویان شعر زیبای استاد شهریار است که چنین سروده است:
«حسینه یئرلر آغلار گویلر آغلار/ بتول و مرتضی پیغمبر آغلار
زمین و آسمان در عزای حسین می گریند، بتول«حضرت زهرا (س)» و حضرت علی و پیغمبر میگریند.
این جمله نیز بیشتر به گوش می رسد: «هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟ / شیعه لرین حضرت عباسی وار / کدامین گروه چنین مولایی دارند!؟ شیعیان مولایی چون حضرت عباس دارند».
زنجیرزنی سنت دیگر محرم در آذربایجان غربی
زنجیرزنی از جمله آیینهای دیرینه و ریشهدار ماه محرم در آذربایجان غربی است که هر سال با شکوه خاصی در شهرها، روستاها و مناطق مختلف استان برگزار میشود. دستههای زنجیرزنی با حضور در مساجد، حسینیهها، امامزادگان و خیابانها، ارادت و عشق خود را به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یاران باوفایش ابراز میکنند.
مراسم زنجیرزنی از روزهای پایانی ماه ذیالحجه و آغاز محرم رونق میگیرد و با فرارسیدن تاسوعا و عاشورا به اوج خود میرسد. در این روزها، عزاداران در قالب دستههای مختلف سازماندهی شده و به صورت منظم در مساجد، حسینیهها، مصلاها و دیگر اماکن مذهبی به سوگواری میپردازند.
هر دسته زنجیرزنی دارای افراد مشخصی برای هدایت و حفظ نظم مراسم است تا عزاداری با هماهنگی و انسجام بیشتری برگزار شود. در این آیین، همه اقشار جامعه از کودکان و نوجوانان گرفته تا جوانان و سالمندان حضور دارند و دوشادوش یکدیگر در سوگ سالار شهیدان عزاداری میکنند.
شیوه زنجیرزنی نیز در میان عزاداران متفاوت است. برخی با یک دست و برخی با دو دست زنجیر میزنند اما آنچه همه آنان را به هم پیوند میدهد، عشق و ارادت مشترک به امام حسین(ع) و زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا است.
به گزارش ایرنا، محرم در آذربایجان غربی جلوهای ویژه و متفاوت دارد. مردمان این دیار نه تنها امروز، بلکه در طول دههها و نسلهای گذشته، ارادت و عشق خود به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) را با آیینها و مراسمی باشکوه به نمایش گذاشتهاند و با شور و اخلاص در سوگ سیدالشهدا(ع) عزاداری کردهاند.
در میان روزهای محرم، تاسوعا جایگاه خاصی در فرهنگ مذهبی مردم آذربایجان غربی دارد. این روز به نام علمدار کربلا، حضرت ابوالفضل العباس(ع)، شناخته میشود و از احترام و قداست ویژهای برخوردار است. در تاسوعا، نوای «یا ابوالفضل» در شهرها و روستاهای استان طنینانداز میشود و عزاداران با برگزاری مراسم مختلف، وفاداری و رشادت علمدار کربلا را گرامی میدارند.
با فرارسیدن عاشورا، شور و حماسه حسینی به اوج خود میرسد. خیابانها، مساجد، حسینیهها و تکایا مملو از عزادارانی میشود که با سینهزنی، زنجیرزنی و مرثیهخوانی، یاد حماسه جاودان کربلا را زنده نگه میدارند. شکوه و گستردگی مراسم عاشورا در این دیار چنان است که هر سال جلوهای کمنظیر از عشق و دلدادگی مردم به امام حسین(ع) و فرهنگ عاشورا را به نمایش میگذارد.
اخبار مرتبط
- آغوشی مملو از محبت عاشورایی؛ شیرخوارگان آذربایجانغربی همنوا با شهید ۶ماهه کربلا ارومیه – ایرنا – همایش شیرخوارگان حسینی صبح روز جمعه با حضور هزاران نفر از مادران و نوزادان…
- ندای لبیک یا حسین به یاد امام شهید در ارومیه طنین انداز شد/ اهتزاز پرچم عزای حسینی ارومیه – ایرنا- پرچم عزای اباعبدالله الحسین (ع) با ندای لبیک یا حسین و به یاد امام شهید، حضرت…
- نماینده مردم آذربایجان غربی در مجلس خبرگان رهبری: عاشورا راه رهایی بشریت از ظلم را ترسیم کرد ارومیه – ایرنا- نماینده مردم آذربایجان غربی در مجلس خبرگان رهبری گفت: قیام کربلا و عاشورا،…
نظر شما
* لطفا متن تصویر را در جعبه متن وارد کنید
پیشنهاد سردبیر
بسته خبری_تحلیلی”ایرناصدا”
- پزشکیان: با انسجام ملی از سختیها عبور میکنیم
- وزیر امور خارجه: همه داراییهای ایران آزاد خواهد شد
- پزشکیان: حمله به زیرساختها نشانه استیصال است
- پزشکیان: مچگیری نمیکنیم، ریشه فساد را میخشکانیم
- پزشکیان: حفظ امنیت و آرامش اولویت اول است
- پاسخ موشکی ایران به رژیم صهیونیستی
- وزیر کشور پاکستان در تهران
- وزیر کشور: گسترش روابط اقتصادی و امنیتی ایران با کشورهای همسایه در دستور کار
- رئیسجمهور: نیاز کشور از تولیدات داخلی تأمین شود
- فرمانده سپاه قدس: شرارتهای دشمن تنگه بابالمندب را شبیه تنگه هرمز میکند
پربازدیدها
- درخشش مجدد نگین حیاتوحش ایران در نقشه جهانی با احیای دریاچه ارومیه
- سایهسار مهر بر گوزنهای زرد؛ روایت یک نذر محیطزیستی
- شکوفایی آرتمیا؛ فرش قرمز دریاچه ارومیه برای فرود فلامینگوها
- اردوی آمادهسازی تیم ملی روئینگ زنان
- خبرنگار ایرنا آذربایجانغربی برگزیده رویداد «جایزه ملی جوانی جمعیت» شد
- طرحهای آبیاری و زهکشی فرصتی برای رشد اشتغال پایدار/ ۴۰ هزار فرصت ایجاد شد
- دستگیری ۴۸۰ نفر از عوامل دشمن طی جنگ رمضان در آذربایجانغربی/ احکام ۱۰ عامل موساد صادر شد
- تولد ۲ جوجه جدید میشمرغ در بوکان؛ امید به بقای گونه در خطر انقراض
- زن میاندوآبی در کانال آب کشاورزی غرق شد
- بازسازی آبنمای تاریخی مسجد سیدالشهدا(ع) خوی با الهام از الگوهای اصیل معماری
وب گردی
http://salmaspress.ir/?p=22207
